ضمير در « صاحبها » به مطلق خلافت باز گردد ، يعنى در طبيعت خلافت ، دائما يكى از اين دو خطر نهفته است . اگر شخصى كه در رأس خلافت است بخواهد با همه چيز قاطعانه برخورد كند خطر عكس العمل‌هاى حادّ وجود دارد و اگر بخواهد با سهولت و اغماض برخورد كند با خطر سقوط در درّهء انحراف و اشتباه و از ميان رفتن ارزشهاى اسلامى رو به رو مىشود . ولى قراين نشان مىدهد كه منظور همان معنى اوّل است و چنانچه در جمله‌هاى بعد و قبل دقت كنيم اين نكته به وضوح به دست مىآيد . « 1 » آن گاه امام ( ع ) در ادامهء همين سخن و بيان گرفتاريهاى مردم و گرفتارى خود در آن دوران ، چنين مىفرمايد : « به خدا سوگند به خاطر اين شرايط ، مردم گرفتار عدم تعادل و سركشى و عدم ثبات و حركات نامنظم شدند » ( فمنى « 2 » النّاس لعمر اللّه بخبط « 3 » و شماس « 4 » ، و تلوّن « 5 » و اعتراض « 6 » ) . در اين جمله به چهار پديدهء رفتارى و روانى مردم در عصر خليفهء دوّم اشاره شده است و اى بسا كه آنها را از رئيس حكومت گرفته بودند چرا كه هميشه رفتار رئيس حكومت بازتاب وسيعى در مردم دارد و از قديم گفته‌اند : « النّاس على دين ملوكهم » .

--> ( 1 ) بعضى احتمال سوّمى در اين جا داده‌اند كه منظور از آن خلافت در عصر خود امام ( ع ) است كه شرايط و اوضاع ، امام ( ع ) را در ميان دو مشكل قرار داد ، ولى اين احتمال بسيار بعيد به نظر مىرسد . ( 2 ) « منى » از مادهء « منو » ( بر وزن بند ) به معنى مبتلا شدن است . ( 3 ) « خبط » در اصل به معنى پايكوبى شتر بر زمين است و سپس به حركات حساب نشده و بىپروا اطلاق شده است و لازمهء آن عدم حفظ تعادل به هنگام راه رفتن است . ( 4 ) « شماس » به معنى سركشى و بد خلقى است . ( 5 ) « تلوّن » به معنى تغيير حال دادن يا رنگ عوض كردن است . ( 6 ) « اعتراض » در اصل به معنى حركت در عرض جاده آمده و اشاره به حركات ناموزون و غير مستقيم مىباشد .